Iznad Plave vode, na strmom obronku Vlašića, već više od pet stoljeća stoji tvrđava Stari grad. Njene zidine dominiraju istočnim dijelom Travnika, kao da još uvijek nadgledaju prilaze gradu, dolinu Lašve i puteve kojima su nekada prolazili kraljevi, sultani, veziri, vojnici, trgovci i putnici.
Za Travničane ona nikada nije bila samo stara građevina. Jednostavno su je zvali Grad. Bila je orijentir, stražar nad čaršijom i jedan od najprepoznatljivijih simbola Travnika. Danas se smatra jednom od najbolje očuvanih srednjovjekovnih tvrđava u Bosni i Hercegovini, ali uprkos tome još nije otkrila sve svoje tajne.
Tvrđava kojoj se ne zna graditelj
Ne postoji sačuvan dokument koji pouzdano govori kada je tvrđava podignuta, koliko je trajala njena gradnja niti ko je bio njen graditelj. Na osnovu načina zidanja, položaja i drugih historijskih pokazatelja pretpostavlja se da je nastala u drugoj polovini 14. ili prvoj polovini 15. stoljeća, u vrijeme Bosanskog kraljevstva.
Najčešće se njeno podizanje povezuje s kraljem Tvrtkom II Kotromanićem, ali se među mogućim graditeljima spominju i kraljevi Stjepan Dabiša i Stjepan Ostoja. Zbog nedostatka pisanih dokaza nijedna od tih pretpostavki ne može se prihvatiti kao konačna istina.
U tome i jeste dio privlačnosti Starog grada. Znamo da je nastao u vremenu bosanskih kraljeva, ali ne znamo čija je tačno naredba pokrenula klesare i zidare da iznad Hendeka podignu ovu snažnu utvrdu.
Pojedini istraživači pretpostavljaju da je prostor na kojem se nalazi tvrđava bio naseljen i mnogo ranije, možda još u prahistorijsko doba. Međutim, za potpuniji odgovor bila bi potrebna opsežnija arheološka istraživanja.
Zašto je tvrđava podignuta baš na ovom mjestu?
Položaj nije izabran slučajno. Tvrđava je sagrađena na stjenovitom uzvišenju između izvora Plave vode i potoka Hendek, koji je predstavljao prirodnu prepreku i dodatnu zaštitu.
Sa zidina se mogao nadzirati prolaz kroz usku Lašvansku dolinu, kao i putevi prema Jajcu, Vrhbosni, dolini Bosne i drugim dijelovima srednjovjekovne države. Ko je kontrolisao ovu tačku, imao je pregled nad jednim od važnih pravaca kroz srednju Bosnu.
Kompleks se prostire na približno 11.000 kvadratnih metara i prilagođen je obliku terena. Njegova osnova podsjeća na nepravilan višougao, odnosno nepravilni petougao. Tvrđava nije nastala kao ukrasna kraljevska rezidencija, nego kao vojno i odbrambeno središte.
Grad se razvijao u nekoliko cjelina: gornji dio s glavnom kulom i prostorima koji su služili kao tamnice, srednji dio s ulazom i objektima za čuvanje municije te donji, prostraniji dio utvrđenja.
Do glavne kapije danas se dolazi preko kamenog mosta sa svodom. Pretpostavlja se da se na tom mjestu ranije mogao nalaziti drveni ili pokretni most koji je u slučaju opasnosti prekidao pristup tvrđavi.
Prvi poznati spomen Travnika
Travnik se u pisanim izvorima prvi put izričito spominje 1463. godine, u vrijeme osmanskog osvajanja Bosanskog kraljevstva. Te godine sultan Mehmed II Osvajač prošao je ovim područjem tokom pohoda prema Jajcu.
Nije pouzdano poznato kako je tvrđava prešla u osmanske ruke. Nema sigurnih podataka o velikoj opsadi niti o bici za njene zidine. Moguće je da je zauzeta bez dužeg otpora, nakon sloma Bosanskog kraljevstva i pada najvažnijih kraljevskih gradova.
Osmanska vlast brzo je prepoznala vrijednost njenog položaja. U tvrđavu je smještena vojna posada, a srednjovjekovno utvrđenje počelo je biti proširivano i prilagođavano novom načinu ratovanja.
Osmanlije su Starom gradu dale današnji izgled
Iako je jezgro tvrđave srednjovjekovno, njen današnji izgled velikim je dijelom rezultat osmanskih dogradnji. Razvoj vatrenog oružja i artiljerije zahtijevao je drugačije bedeme, kule, otvore za puške i topove, skladišta municije i sigurnije prostore za vojnu posadu.
Tokom vremena podizani su ili preuređivani bedemi, tabije, kule, stražarnice, baruthana i drugi vojni objekti. Unutar tvrđave postojali su prostori za smještaj vojske, čuvanje oružja i namirnica, zatvorske prostorije, kao i vjerski objekat za potrebe posade.
Zbog brojnih intervencija Stari grad danas nije spomenik samo jednog vremena. U njegovim zidovima mogu se prepoznati tragovi srednjovjekovne Bosne, osmanskog perioda i austrougarskih prepravki. Upravo to ga čini rijetkim primjerom utvrde čija se arhitektura mijenjala zajedno s političkom i vojnom historijom zemlje.
Tvrđava iznad vezirskog grada
Krajem 17. stoljeća Travnik je dobio potpuno novu važnost. Nakon prodora vojske Eugena Savojskog i paljenja Sarajeva 1697. godine, sjedište bosanskog vezira premješteno je u sigurniji Travnik. Grad je od kraja 17. stoljeća, uz određene prekide, više od 150 godina bio političko i upravno središte Bosanskog ejaleta.
U njemu su stolovali bosanski veziri, gradili vezirske konake, džamije, medrese, česme i druge objekte. Travnik je postao mjesto iz kojeg se upravljalo velikim dijelom Bosne, a jedno vrijeme u gradu su djelovali i konzuli evropskih sila.
Stari grad tada je imao prvenstveno vojnu ulogu. Čuvao je prilaze vezirskom sjedištu, služio za smještaj vojne posade, oružja i municije, ali i kao zatvor. Njegove zidine nisu bile samo nijemi ukras iznad grada – bile su dio sistema vlasti i sigurnosti vezirskog Travnika.
U tvrđavi su tokom 18. i 19. stoljeća postojali kazamati, odnosno zatvorske prostorije. Pojedini dijelovi kompleksa koristili su se i kao mjesto izvršenja kazni, zbog čega Stari grad, uz priče o vojskama i vezirima, čuva i mnogo mračnije uspomene.
Travnik i njegova tvrđava bili su svjedoci burnih događaja, pobuna i sukoba unutar Osmanskog carstva. Posebno je dramatično bilo vrijeme pokreta Husein-kapetana Gradaščevića 1831. godine, kada je Travnik, kao sjedište osmanske vlasti u Bosni, postao jedna od ključnih tačaka sukoba bosanskih prvaka s vezirskom upravom.
Od Garbuna i Kastela do Starog grada
Tvrđava je tokom historije nosila različita imena. U pojedinim predajama i zapisima javlja se naziv Garbun, čije porijeklo i značenje nisu pouzdano objašnjeni. Postoje mišljenja da bi mogao imati veoma stare korijene, dok ga drugi povezuju s izrazom za utvrđenje na uzvišenju.
U vrijeme Austro-Ugarske korišteni su nazivi Kastel ili Kaštel, koji se mogu pronaći i na tadašnjim vojnim kartama. Travničani su je najčešće jednostavno nazivali Grad.
Naziv Stari grad šire se ustalio sredinom 20. stoljeća. Njegovu upotrebu u turističkoj i muzejskoj prezentaciji podsticao je Stipo Lozić, tadašnji direktor Zavičajnog muzeja Travnik. Vremenom je upravo taj naziv postao općeprihvaćen.
Dolazak Austro-Ugarske
Nakon austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine tvrđava je izgubila raniju stratešku važnost. Novi način ratovanja i razvoj dalekometne artiljerije učinili su stare kamene utvrde gotovo neupotrebljivim za ozbiljnu odbranu.
Austrougarska vlast ipak je koristila pojedine dijelove kompleksa za vojne i administrativne potrebe. Iz tog perioda potiču određene intervencije na objektima i prilazima tvrđavi. Naziv Kastel, kojim je tada označavana, dugo se zadržao u dokumentima i na kartama.
Tokom 20. stoljeća vojna namjena postepeno je prestajala. Prema dostupnim podacima, tvrđava je konačno napuštena kao vojni objekat nakon Drugog svjetskog rata, 1946. godine.
Od zapuštenih zidina do muzeja
Godine 1953. tvrđava je povjerena na brigu Zavičajnom muzeju Travnik. Započelo je čišćenje kompleksa, uređenje prostora, provođenje arheoloških istraživanja i izvođenje manjih konzervatorskih zahvata.
Ipak, nedostatak novca i dugogodišnje slabo održavanje ostavili su posljedice. Bedemi i unutrašnji objekti ponovo su počeli propadati, pa je krajem devedesetih godina tvrđava zbog sigurnosti bila zatvorena za posjetioce.
Proces ozbiljnije obnove i revitalizacije pokrenut je 1999. godine. Obnavljani su zidovi, uređivane kule, saniran je pristupni most i osposobljavani izložbeni prostori. Cilj nije bio samo sačuvati kamen nego tvrđavi vratiti život.
Danas je graditeljska cjelina Stari grad u Travniku proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Zaštićeni kompleks obuhvata pristupni most, bedeme, objekte unutar zidina i pripadajuće pokretno naslijeđe. Tvrđavom upravlja Zavičajni muzej Travnik.
U Kuli i Baruthani postavljene su stalne muzejske izložbe, dok u paviljonu Garbun djeluju radionice tradicionalnog tkanja i narodnog lončarstva. Tvrđava je postala mjesto izložbi, koncerata, pozorišnih predstava, likovnih kolonija, radionica i drugih kulturnih događaja. Otvorena je za posjete tokom cijele godine.
Najljepši pogled na Travnik – ali i mnogo više od pogleda
Sa zidina Starog grada pruža se pogled na Plavu vodu, travničke mahale, džamije, sahat-kule, crkvene tornjeve, čaršiju i dolinu Lašve. Upravo taj pogled privlači veliki broj domaćih i stranih posjetilaca.
Ipak, vrijednost tvrđave ne bi se smjela svesti samo na lijepu panoramu i mjesto za fotografisanje. Svaki njen zid govori o drugom vremenu. Srednjovjekovni kamen podsjeća na Bosansko kraljevstvo. Osmanske dogradnje svjedoče o stoljećima vojne i upravne vlasti. Austrougarski tragovi govore o ulasku Bosne u novo političko i tehnološko doba. Muzejske postavke i kulturni programi predstavljaju njeno savremeno poglavlje.
Stari grad je, zapravo, historija Travnika sabijena u kamenu.
Ne znamo ime čovjeka koji je položio njegov prvi kamen. Ne znamo ni imena većine onih koji su ga branili, dograđivali, čuvali ili u njegovim kazamatima provodili posljednje dane. Ali znamo da je tvrđava nadživjela kraljevstvo, carstvo, monarhiju, ratove i promjene država.
I danas stoji iznad Plave vode, kao najstariji travnički stražar. Ne govori, ali onome ko zna gledati pokazuje gotovo čitavu historiju grada.
(Tekst/Foto: Samir Behlić Behla)